Bij dobbelstenen denk je waarschijnlijk meteen aan een kubusje met stippen van één tot zes. Dat is de bekendste, maar zeker niet de enige. In bordspellen, rollenspellen en casino's gebruiken mensen dobbelstenen met vier, acht, tien, twaalf of zelfs twintig vlakken. Op deze pagina leg ik uit welke soorten er zijn, wat de codes als D6 en D20 betekenen en waarom de ene steen wél en de andere géén Platonisch lichaam is.
Op deze pagina
Wat betekent de "D"?
De codes D4, D6, D8 en zo verder komen uit de wereld van rollenspellen. De "D" staat voor het Engelse dice, oftewel dobbelsteen, en het getal erachter is simpelweg het aantal vlakken. Een D6 is dus een dobbelsteen met zes vlakken, een D20 een met twintig. Spelers gebruiken die notatie ook om worpen op te schrijven: 2D6 betekent "gooi twee zeszijdige dobbelstenen en tel ze op".
Het aantal vlakken bepaalt meteen het bereik van de uitkomst. Een D6 geeft een getal van 1 tot 6, een D20 een getal van 1 tot 20. Hoe meer vlakken, hoe groter het bereik en hoe kleiner de kans op één specifieke uitkomst.
De gewone dobbelsteen: de D6
De klassieke dobbelsteen die je in bijna elk bordspel tegenkomt, is de D6: een kubus met zes vlakken en ogen van één tot en met zes. Dit is de steen waarmee je Yahtzee, Mens-erger-je-niet, Monopoly en talloze andere spellen speelt. Onze online dobbelsteen is ook een D6 — je kunt er meteen tot zes tegelijk mee gooien.
De D6 is zo populair omdat de kubusvorm eenvoudig te maken is, stabiel ligt en netjes over de tafel rolt. Tegenover de twee staan altijd vijf ogen: bij een eerlijke dobbelsteen tellen de ogen op twee tegenoverliggende vlakken samen altijd op tot zeven.
De polyedrische set: D4 tot en met D20
In rollenspellen als Dungeons & Dragons is één soort dobbelsteen niet genoeg. Daar gebruik je een complete polyedrische set ("veelvlakkige set") met verschillende vormen, elk voor een ander doel. De klassieke set bestaat uit deze stenen:
- D4 — een viervlak of tetraëder, de piramidevormige steen. Vaak gebruikt voor lichte schade in een rollenspel.
- D6 — de vertrouwde kubus, ook in een rollenspel onmisbaar.
- D8 — een achtvlak of octaëder, twee piramides tegen elkaar.
- D10 — een tienvlak, vaak genummerd van 0 tot en met 9.
- D12 — een twaalfvlak of dodecaëder met vijfhoekige vlakken.
- D20 — een twintigvlak of icosaëder, het pronkstuk van elke set.
De D20 is in D&D het belangrijkst: vrijwel elke aanvals- of vaardigheidsworp begint met het gooien van het twintigvlak. De D4 tot en met D12 worden vooral gebruikt om schade of effecten te bepalen. De D6 doet ook in rollenspellen dienst, vaak in groepjes tegelijk.
De D100 of percentielworp
Een set bevat meestal een tweede D10, genummerd met de tientallen (00, 10, 20 … 90). Samen vormen die twee tienvlakken de D100, ook wel de percentielworp genoemd. De ene steen geeft de tientallen, de andere de eenheden, zodat je een getal van 1 tot 100 krijgt. Twee nullen samen tellen als 100. Daarmee bepaal je bijvoorbeeld een percentagekans in het spel.
Overzichtstabel
Hieronder staan alle gangbare dobbelstenen met hun vorm, aantal vlakken en typische gebruik op een rij.
| Type | Vorm | Vlakken | Typisch gebruik |
|---|---|---|---|
| D4 | Viervlak (tetraëder) | 4 | Schade en effecten in rollenspellen |
| D6 | Kubus (zeszijdig) | 6 | De meeste bordspellen |
| D8 | Achtvlak (octaëder) | 8 | Schade in rollenspellen |
| D10 | Tienvlak (trapezoëder) | 10 | Tientallen en effecten, 0–9 |
| D12 | Twaalfvlak (dodecaëder) | 12 | Zwaardere schade in rollenspellen |
| D20 | Twintigvlak (icosaëder) | 20 | Aanvals- en vaardigheidsworpen |
| D100 | Twee D10's samen | 100 | Percentages en kansen, 1–100 |
Vorm en eerlijkheid: de Platonische lichamen
Een dobbelsteen is pas eerlijk als elk vlak precies dezelfde kans heeft om boven te komen. Dat lukt alleen als de steen volledig symmetrisch is, zodat geen enkel vlak wordt voorgetrokken. Daarom zijn de meeste dobbelstenen gebaseerd op de vijf Platonische lichamen: ruimtelijke vormen waarvan álle vlakken identiek zijn en in elk hoekpunt evenveel vlakken samenkomen.
Van de set zijn er precies vijf een Platonisch lichaam: de D4 (tetraëder), D6 (kubus), D8 (octaëder), D12 (dodecaëder) en D20 (icosaëder). Er bestaan ook niet méér dan vijf Platonische lichamen — meer zijn er wiskundig gezien niet mogelijk.
De uitzondering: de D10 is géén Platonisch lichaam, maar een trapezoëder — twee kroontjes van vijf vlakken tegen elkaar. De punten en de vlakken zijn niet allemaal gelijk. Toch is de D10 een eerlijke dobbelsteen, omdat alle tien vlakken even groot en gelijkvormig zijn en dus dezelfde kans hebben.
Wil je precies weten hoe groot de kans op elke uitkomst is? Op de pagina over dobbelsteen kansen reken ik het voor de gewone D6 helemaal uit, inclusief het optellen van meerdere stenen.
Bijzondere dobbelstenen
Naast de standaardvormen bestaan er talloze bijzondere dobbelstenen. Een paar die je vaker tegenkomt:
- Fudge- of Fate-dobbelstenen — zeszijdige stenen waarvan de vlakken niet genummerd zijn, maar gemarkeerd met een plus (+), een min (−) of leeg (0). Je gooit er meestal vier tegelijk en telt ze op, voor een uitkomst van −4 tot +4.
- Averaging dice ("gemiddelde dobbelstenen") — D6's met aangepaste ogen (vaak 2-3-3-4-4-5) die minder extreme uitkomsten geven en zo dichter bij het gemiddelde blijven.
- Casino-precisiedobbelstenen — scherp afgewerkte, doorzichtige stenen met perfect uitgeboorde ogen, gemaakt om zo eerlijk mogelijk te zijn voor spellen als craps.
- Gimmickdobbelstenen — niet-kubische stenen met plaatjes, kleuren of woorden in plaats van ogen, voor partyspellen en kinderspellen.
Geen fysieke stenen bij de hand? Je hoeft niets te kopen of te installeren: met de gratis online dobbelsteen gooi je direct echte 3D-dobbelstenen in je browser. Benieuwd waar de dobbelsteen vandaan komt? Lees dan ook de geschiedenis van de dobbelsteen, of bekijk de leukste dobbelspellen om te spelen.
Veelgestelde vragen over soorten dobbelstenen
Wat betekent D20?
De "D" staat voor het Engelse "dice" (dobbelsteen) en het getal voor het aantal vlakken. Een D20 is dus een dobbelsteen met twintig vlakken — een twintigvlak of icosaëder — die uitkomsten van 1 tot en met 20 geeft.
Hoeveel dobbelstenen zitten er in een D&D-set?
Een standaard polyedrische set bevat zeven dobbelstenen: een D4, D6, D8, D10, D12 en D20, plus een tweede D10 voor de tientallen. Samen vormen die twee D10's de D100 of percentielworp van 1 tot 100.
Is de D10 een Platonisch lichaam?
Nee. De D4, D6, D8, D12 en D20 zijn de vijf Platonische lichamen, maar de D10 is dat niet — het is een trapezoëder. Toch is de D10 eerlijk, omdat alle tien vlakken even groot en gelijkvormig zijn, zodat elk vlak dezelfde kans heeft.
Welke dobbelsteen gebruik je voor bordspellen?
Voor de meeste bordspellen gebruik je de gewone zeszijdige dobbelsteen, de D6. Het is de kubusvormige steen met ogen van 1 tot en met 6 die je in spellen als Mens-erger-je-niet, Yahtzee en Monopoly terugvindt.